Özet
- Kritik stok = günlük ortalama satış × tedarik süresi + emniyet stoğu.
- Günlük satışı son 30–90 günün gerçek satışından hesapla, tahminden değil.
- Tedarik süresi, siparişi verdiğin günden malın rafa girdiği güne kadardır.
- Emniyet stoğu, satışın ve teslimatın oynaklığına göre büyür.
- Seviyeleri mevsime ve fiyat değişimine göre yılda birkaç kez güncelle.
Kritik stok ne işe yarar?
Dükkânda iki tür stok hatası vardır ve ikisi de para kaybettirir. Biri rafın boşalmasıdır: müşteri aradığını bulamaz, başka dükkâna gider; bir dahaki sefere de doğrudan oraya uğrar. Diğeri rafın gereğinden fazla dolmasıdır: satılmayan mal, başka bir işte kullanılabilecek nakdi rafta bekletir.
Kritik stok seviyesi bu iki hata arasındaki dengeyi kurar. Seviye doğru belirlendiğinde sipariş ne erken ne geç verilir; mal tam rafta bitmek üzereyken gelir.
Kritik stok nasıl hesaplanır?
Kritik stok, günlük ortalama satışın tedarik süresiyle çarpılıp emniyet stoğu eklenmesiyle bulunur. Üç rakam da ürünün kendi geçmişinden alınır.
Kritik stok = Günlük ortalama satış × Tedarik süresi (gün) + Emniyet stoğu
- Günlük ortalama satış: Son 30, 60 ya da 90 günde satılan toplam adet, gün sayısına bölünür. Mevsimlik üründe geçen yılın aynı dönemine bakılır.
- Tedarik süresi: Siparişi verdiğin günden malın rafa girdiği güne kadar geçen süredir. Toptancının "yarın gelir" demesi değil, gerçekte kaç gün sürdüğü esas alınır.
- Emniyet stoğu: Satışın beklenenden hızlı gittiği ya da teslimatın geciktiği günler için ayrılan paydır.
Örnek
Bir koli dübel
- Son 60 günde satılan: 900 adet → günlük ortalama 15 adet
- Tedarik süresi: 4 gün → 15 × 4 = 60 adet
- Emniyet stoğu: 2 günlük satış → 15 × 2 = 30 adet
Kritik stok: 60 + 30 = 90 adet. Raf 90 adede indiğinde sipariş verilir.
Emniyet stoğu ne kadar olmalı?
Emniyet stoğu, belirsizliğin bedelidir. Her gün aşağı yukarı aynı miktarda satılan ve toptancısı hep zamanında gelen bir ürün için bir iki günlük pay yeterlidir. Satışı haftadan haftaya çok değişen ya da teslimatı sık gecikebilen bir ürün için pay büyür.
| Durum | Başlangıç payı | Neden |
|---|---|---|
| Satışı düzenli, tedarikçi güvenilir | 1–2 günlük satış | Sürpriz az |
| Satışı dalgalı | 3–5 günlük satış | Yoğun günde raf boşalmasın |
| Teslimatı sık gecikiyor | Gecikmenin süresi kadar | Gecikme payı rafta beklesin |
| Müşterinin başka yerden almadığı, dükkânı tanımlayan ürün | Daha yüksek pay | Rafın boş kalması müşteri kaybettirir |
Ne kadar sipariş verilmeli?
Kritik stok ne zaman sipariş verileceğini söyler, ne kadar verileceğini değil. Sipariş miktarı, bir sonraki siparişe kadar geçecek süreye yetecek kadar olmalıdır. Haftada bir sipariş veriyorsan yaklaşık bir haftalık satış kadar mal istersin; emniyet payı zaten rafta durduğu için ayrıca eklenmez.
Örnek
Aynı dübel için haftalık sipariş
- Günlük satış 15 adet, sipariş aralığı 7 gün → 105 adet
- Rafta sipariş anında kalan: 90 adet (kritik seviye)
- Tedarik süresince satılacak: 60 adet → mal geldiğinde rafta 30 adet kalır
105 adetlik sipariş geldiğinde raf 135 adete çıkar ve bir sonraki siparişe kadar yeter.
Toptancının koli adedi, miktar iskontosu ve nakliye eşiği de sipariş miktarını etkiler. Daha ucuza almak için fazla sipariş vermeden önce, fazladan alınan malın rafta ne kadar bekleyeceğine bak: stok devir hızı düşük bir üründe iskonto, bekleyen paranın maliyetini karşılamayabilir.
Mevsim ve kampanya dönemleri
Kritik stok seviyesi sabit bir rakam değildir. Okul açılışında kırtasiyede, bayram öncesinde züccaciyede, inşaat sezonunda yapı markette günlük satış birkaç katına çıkar. Bu dönemlerden önce seviyeleri geçen yılın aynı dönemindeki satışa göre yükseltmek, sezon bittiğinde de eski düzeye indirmek gerekir.
- Sezon başlamadan iki hafta önce çok satan ürünlerin seviyelerini gözden geçir.
- Toptancının sezon içinde tedarik süresinin uzayabileceğini hesaba kat.
- Sezon bitince seviyeyi düşürmeyi unutma; yoksa sezon dışı aylarda gereğinden fazla mal alırsın.
Kritik stokta sık yapılan hatalar
| Hata | Ne olur | Ne yapmalı |
|---|---|---|
| Her ürüne aynı seviyeyi koymak | Hızlı satan biter, yavaş satan birikir | Seviyeyi ürünün kendi satışından hesapla |
| Tedarik süresini iyimser yazmak | Mal geldiğinde raf çoktan boşalmıştır | Son birkaç siparişin gerçek süresini kullan |
| Kayıtlı stoğa körü körüne güvenmek | Sayım farkı varsa uyarı geç gelir | Düzenli sayımla kaydı gerçeğe yakın tut |
| Seviyeyi bir kez koyup unutmak | Satış değişir, seviye eskir | Üç ayda bir ve sezon öncesinde güncelle |
Kayıtlı stoğa körü körüne güvenmek sık gözden kaçar. Kritik stok uyarısı kayıttaki miktara bakar; kayıt raftakinden fazlaysa uyarı hiç gelmez ve raf boşalır. Düzenli bir stok sayımı, kritik stok seviyelerinin işe yaramasının ön koşuludur.
Kritik stok uyarısını programa bırakmak
Birkaç yüz ürünü olan bir dükkânda her ürünün seviyesini gözle takip etmek mümkün değildir. Sağlam Defter'de her ürüne bir kritik seviye girilir; stok bu seviyenin altına indiğinde ürün kritik stok listesinde görünür ve sipariş verilecekler bir listede toplanır. Ayrıntısı stok takibi sayfasında.
